Dyrektywa ATEX – bezpieczeństwo w strefach zagrożonych wybuchem

Dyrektywy ATEX określają zasady bezpieczeństwa w miejscach, gdzie mogą występować atmosfery wybuchowe. Stosuje się je w rozlicznych gałęziach przemysłu. Zobacz, jak czytać oznaczenia ATEX oraz jakie normy muszą spełniać urządzenia do pracy w takich warunkach.

ATEX – co to jest? Podstawowe wyjaśnienie

ATEX to europejski system regulacji dotyczący bezpieczeństwa przeciwwybuchowego. Skrót ATEX pochodzi od francuskiego wyrażenia „ATmosphères EXplosibles”, oznaczającego atmosfery wybuchowe.

Systemy ATEX mają zastosowanie w bardzo wielu gałęziach przemysłu. Wszędzie tam, gdzie używane lub wytwarzane są substancje palne i konieczne jest zachowanie reżimu przeciwwybuchowego. Dotyczy to m.in.:

zakładów chemicznych i petrochemicznych,
rafinerii,
kopalni,
przemysłu spożywczego (np. młyny, cukrownie, piekarnie),
przemysłu drzewnego (np. tartaki, stolarnie),
magazynów materiałów sypkich,
lakierni,
fabryk farmaceutycznych,
stacji benzynowych.

Celem tych regulacji jest ujednolicenie standardów bezpieczeństwa w całej UE – tak, aby zarówno producenci urządzeń, jak i użytkownicy instalacji technicznych, stosowali jednolite środki ochrony w strefach zagrożonych wybuchem.

Dyrektywy ATEX – podstawa bezpieczeństwa w strefach zagrożonych wybuchem

System ATEX opiera się na dwóch dyrektywach unijnych, które mają różny zakres i adresatów:

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/34/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do urządzeń i systemów ochronnych przeznaczonych do użytku w atmosferze potencjalnie wybuchowej 2014/34/UE (ATEX 114), znana jako dyrektywa ATEX „produktowa”.
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 1999/92/WE z dnia 16 grudnia 1999 r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących poprawy bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników narażonych na ryzyko wystąpienia atmosfery wybuchowej 1999/92/WE (ATEX 13) – znana również jako dyrektywa ATEX „pracownicza”, czy ATEX Workplace.

Dyrektywa ATEX produktowa

Dyrektywa ATEX „produktowa” dotyczy producentów oraz dystrybutorów urządzeń i systemów ochronnych do użytku w atmosferach wybuchowych.

Reguluje m.in.:

wymagania techniczne i konstrukcyjne dla urządzeń ATEX,
podział urządzeń na grupy i kategorie (np. górnictwo / przemysł),
procedury oceny zgodności,
oznakowanie CE i oznakowanie Ex,
obowiązek sporządzenia deklaracji zgodności UE i dokumentacji technicznej.

Taki sprzęt musi być zaprojektowany w sposób, który eliminuje ryzyko zapłonu – m.in.:

mieć odpowiednie zabezpieczenia konstrukcyjne,
ograniczać maksymalne nagrzewanie powierzchni,
nie generować iskier podczas pracy.

Tylko urządzenia spełniające te kryteria otrzymują certyfikat ATEX potwierdzający dopuszczenie do stref zagrożonych wybuchem.

Dyrektywa ATEX pracownicza

Dyrektywa ATEX „pracownicza” 1999/92/WE (ATEX 13) dotyczy z kolei pracodawców i użytkowników instalacji oraz sposobu organizacji pracy i zarządzania bezpieczeństwem.

Nakłada obowiązek:

oceny ryzyka wybuchu,
klasyfikacji stref zagrożenia wybuchem (strefy 0, 1, 2 oraz 20, 21, 22),
doboru odpowiednich urządzeń do danej strefy,
wdrożenia środków organizacyjnych i technicznych,
szkolenia pracowników,
sporządzenia Dokumentu Zabezpieczenia Przed Wybuchem (DZPW).

Bardzo istotne jest również zastosowanie w takich strefach sprzętu z certyfikatem ATEX.

W praktyce stosowanie ATEX obejmuje także:

normy zharmonizowane EN/IEC (np. seria EN IEC 60079),
Dokument Zabezpieczenia Przed Wybuchem,
instrukcje eksploatacji urządzeń ATEX,
procedury BHP i instrukcje stanowiskowe,
dokumentację techniczną producenta.

Strefy ATEX – czym są i jak je klasyfikujemy?

Jednym z fundamentów systemu ATEX jest podział przestrzeni zagrożonych wybuchem.

Strefa ATEX to obszar, w którym może wystąpić atmosfera wybuchowa – czyli mieszanina powietrza z palnym gazem, parą, mgłą lub pyłem, która po zapłonie ulega spaleniu.

Obowiązkiem każdego zakładu jest jasne wyznaczenie i oznaczenie takich stref. Dzielimy je według rodzaju niebezpiecznej atmosfery oraz częstotliwości jej występowania. Wyróżniamy strefy dla gazów/par, cieczy palnych oraz pyłów palnych (zawiesin pyłowo-powietrznych).

Klasyfikacja stref ATEX to:

Strefa 0 (gazowa) – obszar, w którym atmosfera wybuchowa (mieszanina gazu, par lub mgieł z powietrzem) występuje stale, często lub przez długie okresy. Na przykład wnętrze zbiorników i aparatów procesowych, które przez większość czasu są wypełnione palnym gazem.
Strefa 1 (gazowa) – obszar, w którym atmosfera wybuchowa może pojawić się czasami podczas normalnej pracy. Na przykład okolice zaworów i połączeń instalacji, z których w normalnych warunkach mogą ulatniać się łatwopalne pary.
Strefa 2 (gazowa) – obszar, w którym atmosfera wybuchowa nie występuje w normalnym toku pracy, a jeśli się pojawi – to sporadycznie i na krótko. Na przykład przestrzeń wokół urządzeń, z których palne opary mogą wydobyć się tylko w razie awarii lub przypadkowego rozlania cieczy.
Strefa 20 (pyłowa) – obszar, w którym wybuchowa chmura palnego pyłu w powietrzu występuje stale, często lub przez długie okresy. Na przykład wnętrza silosów z mąką lub cukrem, gdzie pył obecny jest non-stop podczas eksploatacji.
Strefa 21 (pyłowa) – obszar, w którym wybuchowa atmosfera pyłowo-powietrzna może pojawić się podczas normalnej pracy. Na przykład okolice urządzeń przesypujących i mielących surowce – pył może unosić się w powietrzu w trakcie pracy maszyn.
Strefa 22 (pyłowa) – obszar, w którym atmosfera wybuchowa z pyłu nie występuje podczas normalnej pracy, a jeśli się pojawi – to na krótko i sporadycznie. Na przykład przestrzenie gdzie pył palny gromadzi się okazjonalnie (np. na konstrukcjach, posadzkach) i unosi się w powietrze wskutek sprzątania, przeciągu lub drgań maszyn.

Od tej klasyfikacji zależy dobór zabezpieczeń oraz kategorii urządzeń, jakie można w danej strefie stosować.

Oznaczenia ATEX – jak je czytać i co oznaczają?

Urządzenia dopuszczone do pracy w strefach zagrożonych wybuchem posiadają specjalne oznaczenia ATEX na tabliczce znamionowej. Oznaczenie takie ma postać ciągu symboli – liter i cyfr – które zawierają najważniejsze informacje o poziomie zabezpieczenia danego sprzętu.

Na początku oznaczenia znajduje się oznakowanie CE i numer jednostki notyfikowanej, natomiast dalej widnieje właściwy kod Ex.

Z jakich elementów składa się typowe oznaczenie ATEX?

Grupa urządzenia (I lub II) – określa, w jakim środowisku urządzenie może pracować. Grupa I dotyczy sprzętu do użytku w kopalniach podziemnych (gdzie występuje metan i pył węglowy), a Grupa II – sprzętu przeznaczonego do wszystkich pozostałych gałęzi przemysłu zagrożonych wybuchem, np. przemysłu chemicznego, petrochemicznego czy spożywczego.
Kategoria urządzenia (1, 2 lub 3) oraz typ atmosfery (G/D) – kategoria wskazuje, jak wysoki poziom zabezpieczenia przed wybuchem zapewnia urządzenie, a tym samym – do jakiej strefy jest przeznaczone.
- Kategoria 1 oznacza bardzo wysoki poziom ochrony – sprzęt nadaje się do stref 0/20 (najbardziej niebezpiecznych).
- Kategoria 2 to wysoki poziom zabezpieczenia – sprzęt do stref 1/21.
- Kategoria 3 – urządzenie o niższym poziomie zabezpieczeń, dopuszczone do stref 2/22 (najrzadsze zagrożenie).
- Literka G lub D obok cyfry kategorii informuje, czy sprzęt dotyczy atmosfery gazowej (G) czy pyłowej (D).
Rodzaj zabezpieczenia przeciwwybuchowego (np. Ex d, Ex e, Ex i, itp.) – informuje o zastosowanej metodzie ochrony przed zapłonem. Przykładowo kod „Ex d” oznacza osłonę ognioszczelną – urządzenie ma wzmocnioną obudowę, która wytrzyma wewnętrzną eksplozję. Naomiast kod „Ex i” to zabezpieczenie iskrobezpieczne – układy elektryczne urządzenia nie są w stanie wytworzyć iskrzenia mogącego zapalić mieszaniny. Każdy z tych symboli wskazuje inny rodzaj ochrony zastosowanej w urządzeniu zgodnie z normami zharmonizowanymi. Często spotyka się kombinacje kilku zabezpieczeń.
Klasa temperaturowa (T1-T6) – jest to parametr określający maksymalną temperaturę powierzchni urządzenia podczas pracy, tak aby nie zapaliło ono otaczającej atmosfery. T1 oznacza maksymalną temperaturę poniżej 450°C, T4 – poniżej 135°C, a T6 – poniżej 85°C.

Pełne oznakowanie ATEX może zawierać dodatkowe informacje, takie jak:

Grupa wybuchowości gazu/pyłu (np. IIA, IIB, IIC – gdzie IIC obejmuje najbardziej łatwopalne gazy, takie jak wodór).
Poziom ochrony urządzenia oznaczany literami Ga/Gb dla gazów lub Da/Db dla pyłów (związany z kategorią i strefą).

Ochrona przeciwwybuchowa w praktyce – dlaczego właściwy sprzęt ma znaczenie?

Ochrona przeciwwybuchowa to przede wszystkim kwestia bezpieczeństwa ludzi. Aby zapobiec tragedii, trzeba dobrać właściwy sprzęt spełniający normy ATEX. Urządzenia stosowane w strefach ATEX muszą być skonstruowane tak, by wyeliminować wszelkie potencjalne źródła zapłonu. Dotyczy to zarówno urządzeń elektrycznych, jak i mechanicznych.

Sprzęt elektryczny (silniki, czujniki, oświetlenie itp.) powinien mieć zabezpieczone obwody, izolacje i obudowy uniemożliwiające iskrzenie lub przegrzewanie. Elementy mechaniczne – jak mieszadła, przenośniki, wentylatory – muszą być tak zaprojektowane, by nie generować iskier w razie tarcia czy uderzenia (często stosuje się tu np. łopatki z tworzywa lub aluminium zamiast stali).

Powierzchnie urządzeń nie mogą nagrzewać się powyżej dopuszczalnej klasy temperaturowej, a materiały konstrukcyjne często muszą być antystatyczne, aby odprowadzać ładunki elektryczne i zapobiegać wyładowaniom iskrowym.

Co to oznacza w praktyce? Przykładowo w młynach zbożowych czy zakładach drzewnych absolutnie niedopuszczalne jest użycie zwykłych urządzeń elektrycznych, które mogłyby zaiskrzyć przy włączeniu lub zatarciu – każda iskra w chmurze pyłu może wywołać wybuch.

Poza stosowaniem właściwych urządzeń konieczne są także inne działania prewencyjne:

utrzymywanie porządku i czystości w miejscach pracy (usuwanie nagromadzonych pyłów);
regularne przeglądy i konserwacja sprzętu, aby utrzymać jego sprawność;
wykorzystywanie materiałów antystatycznych (np. ubrań, filtrów, wykładzin);
szkolenia personelu z procedur bezpieczeństwa w strefach Ex.

Odpylacz przemysłowy w strefach ATEX – dlaczego jest niezbędny?

Jednym z najczęstszych zagrożeń w strefach ATEX – zwłaszcza w branży spożywczej, drzewnej czy farmaceutycznej – jest zapylenie. Unosząca się w powietrzu chmura drobnego pyłu (np. mąki, cukru, trocin, pyłu węglowego, kakao, aluminium) potrafi w ułamku sekundy przekształcić się w falę ognia.

Pyły mają tendencję do osiadania na urządzeniach, belkach konstrukcyjnych i podłogach. Tworzą w ten sposób warstwę, która przy poruszeniu ponownie wzbija się w atmosferę. A to zwiększa zagrożenie wybuchem. Dlatego utrzymanie czystości i minimalizowanie zapylenia jest absolutnie niezbędne w miejscach zagrożonych wybuchem pyłu.

Profesjonalny odpylacz przemysłowy z certyfikacją ATEX to urządzenie zaprojektowane właśnie po to, by redukować ryzyko eksplozji pyłu. Działa on podobnie jak przemysłowy odkurzacz – zasysa zanieczyszczone pyłem powietrze, filtruje je i oddaje oczyszczone, a pył gromadzi w bezpieczny sposób w pojemniku.

Decydując się na odpylacz do strefy ATEX, zwróć uwagę na:

Odpowiednią kategorię ATEX urządzenia – typowo odpylacze do pyłów palnych projektowane są dla strefy 22 (kategoria 3D) lub 21 (kategoria 2D).
Materiały, z jakiego sprzęt został wykonany – mają antystatyczne węże i filtry, a także silniki i elementy elektryczne w standardzie Ex.
Wydajność filtracji (klasa filtra, np. M lub H, w zależności od frakcji pyłu) – filtr powinien być dobrany do rodzaju i ilości pyłu powstającego w procesie.
System oczyszczania filtrów – przydatny, gdy urządzenie ma pracować ciągle.
Certyfikat ATEX wraz z dokumentacją potwierdzającą zgodność z dyrektywą.

W ofercie Karcher znajdziesz m.in. odpylacze przemysłowe przeznaczone do strefy Z22, czyli do obszaru zagrożonego wybuchem z powodu obecności palnych pyłów w powietrzu. Oto kilka propozycji

ID 130/22 Z22 – mobilny odpylacz 2,2 kW do strefy ATEX Z22, z filtrem klasy M i mechanicznym otrząsaczem. Przeznaczony do dużych ilości drobnych i niebezpiecznych pyłów (OEL > 0,1 mg/m³). Ma zbiornik 170 l i zapewnia bezpyłowe opróżnianie do worka polietylenowego bez zdejmowania głowicy.
ID 130/22 Z22 Afc – kompaktowa wersja modelu 130/22 z automatycznym, elektrycznym otrząsaczem filtra. Moc 2,2 kW, filtr klasy M, przystosowany do pracy ciągłej i trzyzmianowej w strefie 22. Ma zbiornik 170 l i system bezpiecznego opróżniania.
ID 130/22 Z22 z ramieniem – wariant 130/22 z ramieniem odciągowym o zasięgu do 3 m do odsysania pyłów bezpośrednio ze stanowiska pracy. Zachowuje parametry bazowe (2,2 kW, filtr M, zbiornik 170 l) i jest przeznaczony do intensywnej pracy przemysłowej w strefie 22.
ID 90/30 Afc Z22 – wydajny i cichy odpylacz (64 dB(A)) o mocy 3,0 kW z automatycznym otrząsaczem filtra. Przystosowany do ciągłej pracy w strefie ATEX Z22, z przepływem powietrza ok. 900 m³/h i filtrem klasy M (3,2 m²). Ma zbiornik 100 l i dodatkowe zabezpieczenia wymagane przez certyfikację ATEX.

Oprócz odpylaczy Kärcher oferuje również odkurzacze przemysłowe przystosowane do pracy w strefach ATEX. Przykładem takiego rozwiązania jest IVS 100/75 M Z22.

Zobacz więcej: Odpylacze przemysłowe – co to jest i jak działają?

Już wiesz, co to jest ATEX i jak wybrać odpowiedni sprzęt!

System ATEX wyznacza wspólne zasady bezpieczeństwa dla urządzeń i organizacji pracy w strefach zagrożonych wybuchem. Maszyny do pracy w strefie ATEX ograniczają ryzyko zapłonu i wspierają bezpieczną, ciągłą pracę zakładu. Wybierając takie urządzenia, stawiaj na rozwiązania doświadczonych producentów do pracy w trudnych warunkach, które spełniają wszelkie normy bezpieczeństwa.

Sprawdź odpylacze przemysłowe Kärcher z certyfikacją ATEX — bezpieczne rozwiązania do pracy w strefach zagrożonych wybuchem. Odwiedź również wybrany salon Kärcher Center, by skorzystać z pomocy naszych specjalistów w doborze sprzętu!

Źródła:

https://www.gov.pl/web/rozwoj-technologia/dyrektywa-ws-urzadzen-i-systemow-ochronnych-przeznaczonych-do-uzytku-w-atmosferze-potencjalnie-wybuchowej
DYREKTYWA PARLAMENTU EUROPEJSKIEGO I RADY 2014/34/UE z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie harmonizacji ustawodawstw państw członkowskich odnoszących się do urządzeń i systemów ochronnych przeznaczonych do użytku w atmosferze potencjalnie wybuchowej (wersja przekształcona), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32014L0034
Dyrektywa 1999/92/WE Parlamentu Europejskiego I Rady z dnia 16 grudnia 1999 r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników zatrudnionych na stanowiskach pracy, na których może wystąpić atmosfera wybuchowa (piętnasta dyrektywa szczegółowa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/?uri=CELEX:31999L0092

Przeczytaj również: Jaka szorowarka do podłóg przemysłowych?